Over deze aflevering
Waar haalde Mondriaan zijn ideeën vandaan? Hij begon niet als denker over kunst en maatschappij. Een jongen groeit op in een calvinistisch gezin, elke zondag naar de kerk. En dan, op zijn zevenendertigste, wordt hij lid van de Theosofische Vereniging. Van gereformeerd naar theosofisch — dat is niet bepaald een kleine stap.
In deze aflevering volgen we Mondriaans intellectuele en spirituele reis. Van Aristoteles' onderscheid tussen het blijvende en het tijdelijke, via Helena Blavatsky's kosmisch dualisme, tot de kubisten in Parijs die hem lieten zien hoe je de vorm kunt verinnerlijken. En we ontdekken het verrassende feit: de praktijk kwam eerst, daarna pas de theorie.
Wat je ontdekt
- Hoe Mondriaan op zijn 37e lid werd van de Theosofische Vereniging in Amsterdam
- Aristoteles' onderscheid tussen "substantie" (het blijvende) en "accidenten" (het tijdelijke) — en waarom dit Mondriaan inspireerde tot abstractie
- Het schilderij "Evolutie" (1911): een drieluik over spirituele ontwikkeling — zijn meest expliciete theosofische werk
- Hoe de kubisten in Parijs hem lieten zien dat je vormen kunt reduceren tot de essentie
- De verrassende waarheid: het Neo-Plasticisme ontstond niet uit filosofie, maar door het voortzetten van kubistische vernieuwingen
- Waarom Mondriaans zoektocht naar het universele vandaag relevanter is dan ooit
Besproken kunstwerken
Evolutie (1911)
Kunstmuseum Den Haag
Een drieluik, drie doeken tegen elkaar zoals middeleeuwse altaarstukken. Drie gestileerde vrouwenfiguren die drie stadia van spirituele ontwikkeling representeren: ontwaken, zoeken, vinden. De eerste met een ster boven haar hoofd, de derde met een volledige stralenkrans. Mondriaans meest expliciete spirituele werk.
Tableau III, Compositie in ovaal (1914)
Stedelijk Museum Amsterdam
Een ovale vorm op een rechthoekig doek, gevuld met een netwerk van korte rechte lijnen. Nog een echo van een boom, maar bijna verdwenen. Het toont hoe ver Mondriaan in drie jaar reisde: van figuratief naar bijna pure abstractie.
Citaten uit deze aflevering
"Het Neo-Plasticisme is niet ontstaan uit berekeningen noch uit filosofische beschouwingen, maar door het voortzetten van kubistische vernieuwingen." — Piet Mondriaan, essay 1930
"Om in de kunst het geestelijke te benaderen, gebruikt men zo min mogelijk realiteit, omdat realiteit tegenover het geestelijke staat." — Piet Mondriaan, 'Kunst en Realiteit', 1914
Bekijk Mondriaan
- Kunstmuseum Den Haag — Evolutie (1911) en de grootste collectie ter wereld
- Stedelijk Museum Amsterdam — Tableau III en andere iconische werken
- Kröller-Müller Museum, Otterlo — Vroege werken en ontwikkeling naar abstractie
- Mondriaanhuis, Amersfoort — Zijn jeugd en calvinistische opvoeding
Verdieping
Mondriaans jaren in Laren en Blaricum (1915-1919) waren cruciaal voor zijn ontwikkeling: